Expressief! Grafische kunst van Dürer tot Schlichter
Het Kunstmuseum Karlsruhe presenteert voor het eerst een uitgebreid overzicht van de schatten uit zijn grafische collectie: zo’n 250 werken van Dürer, Rembrandt en Schlichter vormen een brug over vijf eeuwen menselijke emoties.
Een door pijn vertrokken gezicht, naar de hemel opgeheven armen, een zachte, nauwelijks waarneembare glimlach of warrig haar: de beeldtaal van de gevoelens is universeel en wordt begrepen, ongeacht tijd en cultuur. De tentoonstelling „Expressief! Grafische kunst van Dürer tot Schlichter“ belicht belangrijke stukken uit de eigen collectie vanuit nieuwe perspectieven en laat in thematische zalen zien hoe kunstenaars al eeuwenlang de innerlijke gevoelswereld zichtbaar maken.
Van Albrecht Dürer via Rembrandt en Guido Reni tot Käthe Kollwitz en Rudolf Schlichter ontvouwt zich een breed spectrum aan artistieke strategieën. Met zo’n 250 aquarellen, tekeningen en prenten uit de 15e tot en met de 21e eeuw presenteert het Kunstmuseum Karlsruhe veelzijdige benaderingen van menselijke emoties.
Tronieën en ‘ik’-spelletjes: Rembrandt, Van Ostade, Dumas
Wat laat een gezicht werkelijk zien? Al in de 16e eeuw ontwikkelden Nederlandse kunstenaars het genre van de ‘tronie’ – studies van hoofden en gezichten die vaak anonieme figuren voorstellen. De in de tentoonstelling gepresenteerde studies laten zien met welke nauwkeurigheid Dürer, Rembrandt en hun tijdgenoten mimiek en gebaren observeerden en weergeven. De tentoonstelling zet deze historische werken tegenover hedendaagse werken: kunstenaars als Marlene Dumas, Ulrike Michaelis en Arnulf Rainer breken in hun ‘ik-spelletjes’ bewust met starre toeschrijvingen en stellen het kunstenaarssubject zelf aan de orde.
Liefde en het gevoel van saamhorigheid: Dürer, Carracci, Nagel
Niet alleen individuele gezichtsuitdrukkingen, maar ook interpersoonlijke relaties komen tot uiting in de getoonde werken. Liefde, toewijding, genegenheid en samenhorigheid vormen de emotionele basis van sociale structuren. Van de Heilige Familie als christelijk ideaal tot moderne voorstellingen van partnerschap en gezin: er wordt een brug geslagen die ideeën over eendracht, zorgzaamheid en gemeenschap weerspiegelt.
Devotionele prenten, zoals bijvoorbeeld Albrecht Dürers „Maria op de grasbank, het kind zindend“ (1503), geven een geïdealiseerd beeld weer dat door de eeuwen heen is overgenomen en gevarieerd. Tegelijkertijd maakt de tentoonstelling de verandering in gezinsbeelden zichtbaar: van de functioneel georiënteerde huisgemeenschap uit de vroege moderne tijd tot moderne opvattingen, zoals Hanna Nagel die in haar pen- en inkttekening „Spelend kind“ (1931) thematiseert.
Pathos en afschuw: Van Leyden, Callot, Schoofs
Ook het menselijk lichaam wordt een uitdrukkingsmiddel voor intense emoties: in afbeeldingen van de Passie van Christus, de kwellingen van martelaren, maar ook in wereldlijke taferelen gaan kunstenaars als Van Leyden, Callot en Schoofs op indringende wijze in op pijn, geweld en dood. Aan de werken ligt een beeldstrategie ten grondslag die tot op de dag van vandaag geldig is: ze zijn erop gericht emotionele reacties zoals medeleven, verbazing of schrik op te wekken en de toeschouwers direct bij het beeldverhaal te betrekken.
Doe mee en help mee vorm te geven
Een bijzonder deel van de tentoonstelling nodigt uit tot actieve deelname: bezoekers kunnen op een speelse manier kennismaken met papier als materiaal. Vouwinstructies voor origami-figuren stimuleren het zelf ontwerpen. De gemaakte objecten worden onderdeel van de tentoonstelling en krijgen een eigen plek op een speciale presentatieruimte. Zo ontstaat een collectief proces dat aanzet tot het verkennen van het thema en tegelijkertijd een persoonlijk aandenken mogelijk maakt.
Meesterwerken van Dürer via Rembrandt tot Tiepolo: de Siegelsche Sammlung
De in Mannheim en Karlsruhe werkzame jurist Ferdinand Siegel (1783–1877) legde tot aan zijn dood een omvangrijke collectie van meer dan 1800 bladen Europese prenten aan. In 1896 kwam de „Siegelsche Sammlung“ via zijn erfgenamen in het bezit van de stad Karlsruhe en vormde de basis van het huidige kunstmuseum.
De collectie richt zich vooral op Duitse en Nederlandse meesters uit de 15e tot en met de 19e eeuw. Deze wordt aangevuld met belangrijke werken van Italiaanse en Franse kunstenaars. Kunstenaars als Martin Schongauer, Albrecht Dürer en Lucas Cranach de Oude, of Lucas van Leyden, Anthonis van Dyck, Adriaen van Ostade en Rembrandt staan naast Guido Reni, Annibale en Agostino Carracci, Tiepolo, Canaletto, Callot en Claude Lorrain.