Geschiedenis en architectuur van de hal in Karlsruhe

Oprichting en ontwikkeling van de munitiefabriek 

Het begint allemaal in 1872, wanneer de patroonhulsfabriek Henri Ehrmann & Cie. in Karlsruhe wordt opgericht. Na enkele wisselingen van eigenaar en naam, en na het verkrijgen van de vergunning voor de productie van scherpe munitie, wordt het hoofdkantoor van het bedrijf in 1896 naar Berlijn verplaatst; in Karlsruhe blijft een filiaal achter van de onderneming die inmiddels Deutsche Waffen- und Munitionsfabrik (DWM) heet.

In de daaropvolgende jaren wordt het aanbod – mede door overnames – voortdurend uitgebreid, zodat in 1914 vrijwel alle producten die nodig zijn voor de oorlogsvoering in het assortiment zijn opgenomen. Door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog stijgt de vraag snel; een leveringscontract met het Duitse Rijk voor het geval van oorlog vormt aanleiding om de uitbreiding van de fabriek in Karlsruhe te versnellen. Nog in 1914 wordt architect Philipp Jakob Manz aangesteld en wordt onmiddellijk begonnen met de bouw van tien lichtschachten, de Hallenbau .

Architectuur van de hallenbouw 

Het gebouw, dat is gebaseerd op een skelet van gewapend beton, bestaat uit twee langgerekte gebouwen en elf verbindende dwarsvleugels die de binnenplaatsen omsluiten. De bruikbare oppervlakte op de begane grond bedraagt 16.500 m². De buitenpijlers en zes risalieten, waarin de trappenhuizen zijn ondergebracht, geven het gebouw ritme, terwijl grote ramen voor veel licht zorgen. 

In Hallenbau gaat modern industrieel ontwerp hand in hand Hallenbau pragmatisme: spoortrajecten voor het fabrieksspoor maken leveringen direct ter plaatse mogelijk; in de dubbele kamvormige plattegrond worden in de langshuizen de administratieve en leveringsprocessen afgehandeld, terwijl in de dwarsgebouwen de eigenlijke productie plaatsvindt. Het merendeel van de werknemers van het bedrijf bestaat uit vrouwen.

Van munitiefabriek tot kunstcentrum

In 1922 wordt de onderneming tijdelijk omgedoopt tot Berlin-Karlsruher Industrie-Werke AG (BERKA) om te voldoen aan het Verdrag van Versailles. Na een wisseling van het management wordt deze naamswijziging in 1936 echter weer ongedaan gemaakt. Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden veel dwangarbeiders ingezet Hallenbau de productie van munitie, waar ze onder de meest ongunstige omstandigheden moeten werken. Met ongeveer 30.000 arbeiders heeft de fabriek bijna de omvang van een eigen stad.

Na het einde van de oorlog, en na verdere wisselingen in het bestuur en naamsveranderingen, wordt de industrie steeds meer vanuit de stad naar de buitenwijken verplaatst. Het Hallenbau verlaten en ligt braak, totdat het Kammertheater Hallenbau in 1981 Hallenbau in gebruik neemt voor de cultuur van Karlsruhe. Hoewel er aanvankelijk nog vergunningen voor worden aangevraagd, vinden er al snel ook ongeoorloofde cultuurpolitieke acties plaats op het terrein, dat steeds meer tot leven komt.

Oprichting van het ZKM | Centrum voor Kunst en Media

In 1989 wordt het ZKM | Centrum voor Kunst en Media in Karlsruhe opgericht, dat als centrum van het „elektronische Bauhaus“ onder leiding van directeur Heinrich Klotz eigenlijk zijn intrek zou moeten nemen in een nieuw gebouw. Rem Koolhaas wint de architectuurwedstrijd, maar zijn ontwerp kan om kostenredenen niet worden gerealiseerd. In plaats daarvan valt de keuze op de Hallenbau . In 1993 beginnen de verbouwingen, die de oorspronkelijke structuur van het gebouw echter grotendeels ongemoeid laten. Het architectenbureau Schweger + Partner uit Hamburg voegt bruggen en loopbruggen toe als doorgangen, vult het huidige mediatheater aan en bouwt een kubus voor het gebouw. In 1997 wordt het ZKM officieel geopend en bevindt het zich samen met het eveneens ingetrokken Kunstmuseum Karlsruhe, voorheen de Städtische Galerie, en de Hochschule für Gestaltung onder één historisch, maar toch modern en innovatief gemeenschappelijk dak.